Kowal

Ogłoszenie radiowe o wybuchu wojny z hitlerowskimi Niemcami, społeczeństwo Kowala i okolic przyjęło ze zgroza, lecz także ze spokojem i rozwagą. Ludzie nie opuszczali swoich miejsc pracy, handel pracował normalnie. Jedynie rodziny żydowskie ogarnął lęk. Już 3 września zostały zrzucone na Kowal 2 bomby burzące z samolotów Wermachtu, lecących z południa na północ.

Po paru dniach od chwili ogłoszenia wojny rozpoczęła się najpierw mała, później gromadna wędrówka ludzi z północy na południe. Pomiędzy uchodźcami polskimi kręcili się cywilni dywersanci niemieccy, którzy w wcześniej umówiony sposób przekazywali informacje niemieckim lotnikom o ruchach wojsk armii polskiej. Służba porządkowa w Kowalu zdemaskowała jednego niemieckiego dywersanta i, którego oddała w ręce sądu polowego. Zarząd Gminy i Zarząd Miasta pozostały na miejscu co było zgodne z nakazem polskiego dowództwa wojskowego, ewakuowały się tylko posterunek policji i urząd pocztowy, udając się w kierunku Warszawy. Po opuszczeniu miasta przez funkcjonariuszy policji powstała grupa Cywilnej Obrony Narodowej zaopatrzona w broń palną, mających na ramionach biało - czerwone opaski, a zadaniem ich było pilnowanie mienia społecznego przed ewentualna grabieżą.

Duże siły wojsk niemieckich parły na Kowal od zachodu od strony Lubrańca i Brześcia Kujawskiego. Rejonu tego bronił gen. Brygady dowódca 15 DF - Zdzisław Przyjałkowski wzmocniony przez 6 batalion ckm i 2/15 pal. Po zdobyciu przez Niemców Włocławka oddziały polskie opuściły swe stanowiska na północ i zachód od Włocławka i pomaszerowały wzdłuż Wisły lasami w kierunku Gostynina. Wkroczenie wojsk Wermachtu do miasta zostało poprzedzone niemieckim obstrzałem rakietnic i lekkiej artylerii. Do Kowala wojska niemieckie wkroczyły w godzinach rannych dnia 13 września idąc od strony Kruszyna. Młodych i silnych Żydów pozostawiono na miejscu tylko na krótko kierując ich do prac ciężkich, brudnych i niebezpiecznych, poczym wywieziono ich do getta we Włocławku. W getcie tym zamknięto około 13 tys. Żydów z Włocławka i powiatu. Z Kowala wywieziono, zabito i zabrano do obozów koncentracyjnych około 1500 Żydów. Z tej licznej rzeszy przeżyło okupacje zaledwie paru młodych ludzi.

W lutym 1940 roku władze niemieckie zburzyły kaplicę św. Rocha stojącą na południowych przedmieściach Kowala u zbiegu ulicy Kościuszki i Wojska Polskiego i figurę św. Józefa stojącą po wschodniej stronie kościoła przy ulicy Kazimierza Wielkiego oraz 4 kaplice przydrożne poza Kowalem.

19 stycznia 1945r. czołgiści I frontu Białoruskiego armii radzieckiej triumfalnie bez specjalnych przeszkód wjechali od strony Warszawy na ulice Kowala. Nastąpiła upragniona i wyczekiwana wolność. Dziś wydzielone miejsce na cmentarzu parafialnym w Kowalu kryje w ziemi 47 ciał zabitych żołnierzy radzieckich i 4 żołnierzy wojska polskiego pochowanych wspólnej kwaterze cmentarne.

Z dala od głównej drogi Kowal - Włocławek, w lesie sosnowym na Widuniu znajdują się 3 mogiły nieznanych żołnierzy polskich z lat 1939r. oraz 3 duże zbiorowe mogiły rozstrzelanych Polaków przez włocławskie gestapo w ostatnich miesiącach 1939r

ul. Piwna 24, 87-820 Kowal

tel. 054-2841-255, fax. 054-2842-231

e-mail: kowal@kowal.eu